Biblioteka im. Zielińskich Towarzystwa Naukowego Płockiego (pl. Narutowicza 2) - Pierwsze wzmianki o bibliotece w Płocku znajdujemy u Franciszka Siarczyńskiego, który w dziele zatytułowanym "Obraz wieku panowania Zygmunta III" pisze m. in., że "w owym czasie istniała w mieście biblioteka im. Stanisława Łubieńskiego, biskupa płockiego (1627-1640) i nazywa ją ... nieocenionym skarbem i składem pism słowiańskich w Polsce".

	Główna siedziba Biblioteki im. Zielińskich TNP przy pl. Narutowicza 2. Zabytkowy, klasyczny z 1830 roku dom "Pod Opatrznością" wraz z nowo dobudowanym gmachem bibliotecznym na pomieszczenia magazynowe o pow. 3 tysięcy m2. Fot. arch.

Biblioteka im. Zielińskich powstała w 1820 r. jako placówka założonego w tymże roku Towarzystwa Naukowego przy Szkole Wojewódzkiej Płockiej. Nosiła wtedy nazwę: Biblioteka Publiczna i Szkolna Województwa Płockiego. W dziesiątym roku istnienia liczyła ok. 8 tys. vol. Losy biblioteki stanowiącej bazę działalności naukowej Towarzystwa, nierozerwalnie są związane z jego losami. Po dłuższej przerwie spowodowanej klęską Powstania Listopadowego, reaktywowane w 1907 r. Towarzystwo Naukowe Płockie powołało także swoją bibliotekę, która otrzymała imię Zielińskich dla uczczenia bardzo cennego daru tej rodziny - biblioteki zgromadzonej przez Gustawa Zielińskiego i jego syna Józefa, liczącej ponad 15 tys. vol. Były to zbiory bardzo cenne, a wśród nich dzieła XV-wieczne, tzw. inkunabuły, z których 38 znajduje się aktualnie w bibliotece.

	Sala Wystawowa Biblioteki im. Zielińskich TNP przy pl. Narutowicza 8 (pow. 100 m2). Fot. arch.

Wybuch I wojny światowej na krótko zahamował działalność Towarzystwa Naukowego Płockiego i biblioteki, ale już w końcu 1915 r. prace zostały wznowione, a zaangażowanie się w pracach bibliotecznych Haliny Rutskiej wzbudziło nawet szacunek u okupanta niemieckiego, co znalazło swój wyraz w decyzji przyznającej bibliotece prawo do otrzymywania egzemplarza obowiązkowego druków wychodzących w Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim. Biblioteka jednak mocno ucierpiała, ponieważ część zbiorów Gimnazjum Gubernialnego ulegla zniszczeniu. Po wyzwoleniu przystąpiono do prac nad powiększeniem biblioteki. Zbiory rosły głównie dzięki darom.

	Tympanon Biblioteki im. Zielińskich TNP. Fot. arch.

W okresie międzywojennym do cenniejszych należały dary książkowe: Ludwika Kunkla, Wladysława Smoleńskiego, Ludwika Krzywickiego, Aleksandra Macieszy, Haliny i Stefana Rutskich i inne. Wrócił też ze Związku Radzieckiego, wywieziony w 1896 r. przez władze carskie do Petersburga, księgozbiór dawnej Szkoły Wojewódzkiej i dawnego Towarzystwa Naukowego. W 1932 r. księgozbiór liczył już 50 tys. vol., a przed samym wybuchem II wójny światowej liczba ich przekroczyła 70 tys. vol. Podczas wojny zbiory biblioteki nie uległy zniszczeniu, jednakże nie prowadziła ona swej działalności. Charakter zbiorów i ich wielojęzyczność sprawiły, że okupanci ich nie zniszczyli, planując po zwycięskiej wojnie stworzenie tu naukowego ośrodka kultury niemieckiej. W trzy tygodnie po wyzwoleniu miasta 12 II 1945 biblioteka wznowiła swoją działalność, a Maria Kieffer-Kostanecka i Jadwiga Kowalska zgłosiły się do pracy jako pierwsze. Była to w tym okresie pierwsza czynna biblioteka publiczna w Płocku. Po r. 1945 biblioteka gromadziła swoje zbiory i powiększała je drogą kupna, darów i wymiany. W 1976r. bibliotekę przeniesiono do nowej siedziby - domu "Pod Opatrznością" przy pl. Narutowicza nr 2. Ofiarna praca pokoleń: Haliny i Stefana Rutskich, Marii i Aleksandra Macieszów, Czesława Gutrego oraz Marii z Kiefferów i Stanisława Kostaneckich przyczyniła się do tego, iż zbiory liczące przed I wojną światową 25 tys. vol., dziś liczą ok. 230 tys. vol., w tym 13 200 starych druków i 62 inkunabuły. Biblioteka jest stale rozbudowywana i modernizowana: koszt robót w latach 1988-1995 wyniósł ok. 11 mld zł.

	XV - wieczne inkunabuły w Bibliotece im. Zielińskich (70 vol.). Fot. arch.

Dziś biblioteka, mająca charakter ogólnonaukowy z przewagą piśmiennictwa humanistycznego i specjalizacją w dziedzinie materiałów związanych z Płockiem i regionem (tzw. plociana i masoviana), jest jedną z 22 bibliotek naukowych w Polsce, największą biblioteką naukową w województwie płockim. Księgozbiór tworzą: druki zwarte nowsze (XIX-XX w. - największa część); czasopisma; zbiory specjalne (stare druki w tym inkunabuły, rękopisy, archiwalia, kartografia, muzykalia, grafika). Księgozbiór wzrasta rocznie o ok. 6 tys. vol. Najcenniejszą część stanowią zbiory specjalne, mające charakter zabytkowy, gromadzone dla celów historyczno-badawczych i dokumentacyjnych. Przechowywane są w oddzielnym gmachu, specjalnie przystosowanym do tego typu zbiorów w XIX-wiecznej zabytkowej oficynie przy pl. Narutowicza 8, gdzie klimatyzacja zapewnia im odpowiednią temperaturę i wilgotność oraz inne parametry niezbędne dla tego typu zbiorów.

	Pierwsze wydanie dzieła Mikołaja Kopernika "De revolutionibus orbium coelestium". Norymberga 1543 rok. Jeden z 12 egzemplarzy w Polsce. Fot. arch.

Do najcenniejszych pozycji należą: najstarszy rękopis - karta sprzed tysiąca lat zawierająca łaciński tekst z biblijnej Księgi Mądrości, liczne pergaminowe przywileje i dokumenty, autografy sławnych ludzi, np. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Tadeusza Kościuszki, Adama Mickiewicza, Elizy Orzeszkowej, Józefa Piłsudskiego, Ignacego Mościckiego i inne. Biblioteka szczyci się m. in. posiadaniem jedynej w kraju kolekcji 80 grafik Goyi "Caprichos". W zbiorach znajduje się 7 inkunabułów, które zachowały się na ziemiach polskich tylko w jednym egzemplarzu. Do ciekawszych druków (inkunabułów) zaliczyć należy "Boską Komedię" Dantego z 1487 r. druk Jana Turrecrematy "Expositio super toto Psalterio" z 1475 r. (w zbiorach najstarszy druk polski tłoczony w Krakowie). "Kronikę świata" Wernera Rolewincka z 1492 r. i inne. Biblioteka od wielu lat prowadzi pracochłonne i kosztowne prace restauracyjne nad starą książką. Dotychczas poddano konserwacji wiele cennych druków, współpracując z konserwatorami, szczególnie z pracownią konserwacji dzieł sztuki we Włocławku, prowadzoną przez Ewę i Jacka Waśko. W ten sposób udaje się zniszczone obiekty biblioteczne ocalić dla przyszłych pokoleń. Każdego roku czytelnię odwiedza ponad l0 tys. osób, a ponad 1,5 tys. wypożycza potrzebne książki drogą wypożyczeń międzybibliotecznych. Począwszy od r. 1945 do chwili obecnej biblioteką kierowali: Maria Kieffer-Kostanecka, Czesław Gutry, Stanisław Kostanecki, Irena Nyckowska, Anna Maria Stogowska, Anna Ostrowska, Wanda Kaczanowska.

	Dokument pergaminowy z 1829 roku z pieczęcią papieża Piusa VIII, polecający arcybiskupowi warszawskiemu przyjąć przysięgę od Franciszka Pawłowskiego, biskupa - koadiutora płockiego do pomocy biskupowi Michałowi Prażmowskiemu. Fot. arch.